Słowa kluczowe: płaskostopie u dzieci, paediatric flatfoot, wkładki ortopedyczne, foot orthoses, pes planus, insoles, foot posture index, rehabilitacja stopy, fizjoterapia dziecięca, ból stopy, leczenie zachowawcze dzieci, exercise therapy
Płaskostopie dziecięce, zwane także pes planus lub paediatric flatfoot, to stan, w którym dochodzi do obniżenia lub całkowitego zaniku wysklepienia przyśrodkowego łuku stopy. Objawia się to spłaszczeniem lub „rozlaniem” stopy na podłożu podczas chodzenia czy stania. W literaturze medycznej podkreśla się, że płaskostopie jest bardzo powszechne w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym – nawet 40–50% dzieci do 6. roku życia prezentuje tę cechę „fizjologiczną”, która w miarę rozwoju układu mięśniowo-więzadłowego najczęściej ustępuje samoistnie.
U zdecydowanej większości dzieci płaskostopie jest elastyczne i nie wiąże się z bólem czy ograniczeniem funkcji. Tylko niewielka część młodych pacjentów rozwija objawy lub deformacje utrzymujące się w wieku starszym. Istotnymi słowami kluczowymi dla specjalistów i rodziców są tu: elastyczne płaskostopie (flexible flatfoot), symptomatyczne płaskostopie dziecięce oraz bezobjawowe płaskostopie.
W procesie diagnostycznym kluczowe znaczenie mają: obserwacja chodu, ocena wysklepienia łuku stopy w spoczynku i podczas stania na palcach, a także badanie specjalistyczne przeprowadzane przez fizjoterapeutę lub ortopedę dziecięcego. Stosuje się wskaźniki, takie jak Foot Posture Index (FPI) czy ocena radiologiczna (np. pomiar kąta Meary’ego), choć to drugie zaleca się wyłącznie w szczególnych przypadkach klinicznych.
Rutynowe prześwietlenia stóp nie są wymagane, chyba że istnieje podejrzenie poważniejszych zmian strukturalnych.
Jedno z najważniejszych pytań, które zadają rodzice i opiekunowie, brzmi: czy płaskostopie u dzieci wymaga natychmiastowej interwencji? Aktualne międzynarodowe wytyczne oraz analizy, takie jak systematyczny przegląd Cochrane z 2022 roku (zob. Bibliografia), jasno wskazują: w przypadku bezobjawowego, elastycznego płaskostopia dziecięcego stosuje się strategię „wait and see”. Oznacza to, że nie zaleca się rutynowego wprowadzania wkładek, lecz regularną ocenę rozwoju stóp co 6–12 miesięcy.
Według najnowszych badań wkładki ortopedyczne nie wpływają na przyspieszenie rozwoju łuku stopy ani nie zapobiegają wtórnym deformacjom u zdrowych, bezobjawowych dzieci. Interwencje warto rozważyć tylko w przypadku występowania objawów (takich jak ból, ograniczenie aktywności, sztywność stóp) lub stwierdzenia czynników ryzyka powikłań ortopedycznych (dla przykładu: Juvenile Idiopathic Arthritis, JIA).
Badania, takie jak te zawarte w systematycznym przeglądzie Cochrane z 2022, jednoznacznie mówią: poparcie dla skuteczności wkładek ortopedycznych w leczeniu płaskostopia dziecięcego jest oparte na dowodach o niskiej lub bardzo niskiej pewności. Najważniejsze wnioski:
Wkładki mogą być rozważane u dzieci z bólem, sztywnością lub wyraźnym ograniczeniem aktywności. Nie istnieją twarde dane, aby wspierać ich stosowanie profilaktyczne u większości dzieci z bezobjawowym, elastycznym płaskostopiem.
Jednym z częstych pytań zarówno rodziców, jak i niektórych specjalistów jest kwestia wyboru wkładek ortopedycznych: czy zainwestować w produkty wykonywane indywidualnie (na miarę), czy skorzystać z gotowych rozwiązań dostępnych w sklepach medycznych (prefabrykowane)?
Istotne jest, aby każdą decyzję o wdrożeniu wkładek dostosowywać do objawów i potrzeb dziecka, a nie traktować jako rutynową procedurę profilaktyczną.
Wkładki ortopedyczne są uznawane za bezpieczne – działania niepożądane pojawiają się sporadycznie i mają łagodne nasilenie (np. przejściowe podrażnienie skóry, niewielki dyskomfort stóp w pierwszych dniach użytkowania). Nie zgłaszano poważnych skutków ubocznych w literaturze medycznej.
Przeciwwskazania obejmują:
U dzieci z nieelastycznymi deformacjami konieczna jest wnikliwa diagnostyka specjalistyczna przed rozważeniem terapii wkładkami lub innymi interwencjami.
Aktualnie badania nie wykazały przewagi żadnej z wymienionych metod (wkładki vs. ćwiczenia korekcyjne vs. zmiana obuwia) w profilaktyce i leczeniu bezobjawowego płaskostopia dziecięcego. Zawsze warto jednak wspierać aktywność fizyczną dziecka i włączać proste ćwiczenia, zwłaszcza:
Efekty ćwiczeń nie są lepsze od samej obserwacji rozwoju, ale mogą wspierać sprawność ogólną i kontrolę motoryczną dziecka.
Regularna kontrola stóp u dzieci z płaskostopiem jest kluczowa zarówno dla oceny naturalnego rozwoju łuku, jak i dla wykrycia ewentualnego pojawienia się bólu, ograniczenia ruchomości czy innych objawów (np. pogorszenia chodu). Zalecane jest monitorowanie postępów co 6–12 miesięcy, z uwzględnieniem następujących kroków:
Transparentne wyjaśnianie rodzicom natury płaskostopia dziecięcego i miernych korzyści z wkładek ortopedycznych pozwala na ograniczenie niepotrzebnych wydatków oraz redukuje niepokój wokół rozwoju stóp u dzieci.
Nie. Zdecydowana większość dzieci z elastycznym, bezobjawowym płaskostopiem nie wymaga interwencji – wystarczy obserwacja i regularne wizyty kontrolne. Leczenie rozważa się dopiero wtedy, gdy pojawiają się objawy takie jak ból, sztywność lub ograniczenie aktywności.
Wkładki ortopedyczne mogą nieznacznie łagodzić ból u dzieci z objawowym płaskostopiem, zwłaszcza gdy występują schorzenia współistniejące (np. młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów). Jednak ich skuteczność w poprawie funkcji stopy lub korekcji łuku jest minimalna oraz nieprzekraczająca ważnych progów klinicznych.
Dowody naukowe wskazują, że nie ma istotnych różnic w efektywności między wkładkami wykonywanymi na zamówienie (indywidualnymi), a tymi prefabrykowanymi (gotowymi). Decyzję terapeutyczną warto podejmować z uwzględnieniem kosztów i preferencji dziecka/rodziców.
Przeciwwskazaniami są twarde, nieelastyczne deformacje stóp, rozległe powikłania po zabiegach operacyjnych lub zaawansowane zmiany zapalne uniemożliwiające komfortowe używanie wkładek. W takich przypadkach niezbędna jest konsultacja specjalistyczna.
Obserwacja powinna trwać przez okres rozwoju stopy, czyli przynajmniej do końca wieku przedszkolnego i szkolnego (około 6–12 lat). Kontrolne wizyty zaleca się co 6–12 miesięcy, chyba że wcześniej pojawią się nowe dolegliwości.
Warto zachęcać dziecko do prostych aktywności wspierających rozwój stopy: chodzenie boso po różnych podłożach, zabawy ruchowe z piłką czy chusteczką, ćwiczenia stóp polegające na chwytaniu przedmiotów palcami. Nie ma jednak dowodów, że ćwiczenia są skuteczniejsze od samego monitorowania rozwoju.
U większości dzieci elastyczne płaskostopie ustępuje samoistnie wraz z rozwojem mięśni, więzadeł i układu kostnego. Regularna kontrola specjalisty pozwala wykryć przypadki, które mogą wymagać interwencji.
Jeśli we wczesnych fazach chodu dziecka łuk stopy powraca przy staniu na palcach i nie ma ograniczenia ruchomości, mamy do czynienia z płaskostopiem elastycznym (zwykle niegroźnym). Jeśli łuku nie widać w żadnym ustawieniu, a ruchomość stopy jest zmniejszona – wymagana jest szybka diagnostyka specjalistyczna.
Uwaga: Treści zamieszczone w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie mogą zastąpić profesjonalnej porady medycznej, diagnozy ani leczenia. Zawsze konsultuj się ze swoim lekarzem lub innym wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia w przypadku jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia.
Jeśli zmagasz się z płaskostopiem u dziecka lub innymi dolegliwościami stóp, nie zwlekaj. Skontaktuj się z nami, aby umówić wizytę u jednego z naszych doświadczonych specjalistów. Jesteśmy tutaj, aby Ci pomóc odzyskać zdrowie i sprawność.
Prywatna Praktyka Fizjoterapii Klinicznej
ul. Albańska 8
60-123 Poznań
Kontakt bezpośredni (proszę o sms)
+48 796 886 246
Email bezpośredni:
pkostrzebski.fizjoterapia@gmail.com
