Słowa kluczowe: zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, mikrobiota jelitowa, dysbioza, probiotyki, prebiotyki, ankylosing spondylitis, bakterie jelitowe, modulacja mikrobioty, Bifidobacterium, Bacteroidetes, dieta modulująca mikrobiotę, BASDAI, BASFI.
Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (AS, ankylosing spondylitis) to przewlekła, postępująca choroba zapalna zaliczana do grupy spondyloartropatii. Jej głównym objawem jest długotrwały ból i sztywność kręgosłupa, prowadzące w zaawansowanym stadium do problemów z poruszaniem się i pogorszenia jakości życia. W ostatnich latach pojawiają się coraz liczniejsze dowody, że funkcjonowanie układu odpornościowego u pacjentów z AS jest powiązane z mikrobiotą jelitową – złożonym ekosystemem bakterii zasiedlających przewód pokarmowy człowieka. Dysbioza, czyli zaburzenie składu i różnorodności tej mikrobioty, wydaje się odgrywać ważną rolę zarówno w wywołaniu, jak i przebiegu choroby.
Do niedawna leczenie AS koncentrowało się głównie na farmakoterapii (niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki biologiczne, fizjoterapia), jednak badania nad mikrobiotą jelitową otwierają nowe możliwości wsparcia standardowych metod – zwłaszcza przez zastosowanie probiotyków, prebiotyków czy odpowiednio zbilansowanej diety. W niniejszym artykule omówimy dokładnie mechanizmy zaburzeń mikrobioty w AS, sposoby ich identyfikowania, aktualne możliwości terapeutyczne oraz znaczenie tych odkryć zarówno z perspektywy fizjoterapeuty, lekarza, jak i pacjenta szukającego nowoczesnych metod leczenia.
Podstawowe badania naukowe wykazały, że układ immunologiczny i mikrobiota jelitowa pozostają ze sobą w ścisłej, dynamicznej relacji. W AS obserwuje się wyraźne zaburzenia mikroflory jelitowej oraz przewagę niektórych szczepów bakterii, które potencjalnie mogą nasilać procesy zapalne poprzez mechanizmy immunologiczne oraz metaboliczne (np. produkcję metabolitów wpływających na szczelność bariery jelitowej, aktywację limfocytów, produkcję cytokin prozapalnych). Część z tych procesów wyjaśnia tzw. oś jelito-staw – zjawisko, w którym sygnały immunologiczne wywodzące się z przewodu pokarmowego pośrednio wpływają na stawy i tkanki okołostawowe.
Badania metagenomiczne i techniki sekwencjonowania nowej generacji pozwoliły dokładnie porównać skład mikrobioty jelitowej pacjentów z AS i zdrowych ochotników, potwierdzając istotne różnice nie tylko w ilości poszczególnych bakterii, lecz także w całkowitej różnorodności mikrobiologicznej.
Osoby z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa charakteryzują się znaczną dysbiozą jelitową. Szczegółowe meta-analizy, w tym najnowsza praca Chen i wsp. (2024), wykazały istotnie niższą tzw. α-różnorodność (współczynniki Chao1, Shannon) mikrobioty u pacjentów z AS w porównaniu do populacji zdrowej. Oznacza to, że środowisko bakteryjne w przewodzie pokarmowym pacjentów jest mniej zróżnicowane i mniej elastyczne względem czynników środowiskowych.
Redukcja różnorodności mikroorganizmów wpływa negatywnie na szereg funkcji ochronnych organizmu, sprzyja zaburzeniom immunoregulacyjnym i, jak wskazują badania, nasila tendencję do przewlekłego stanu zapalnego. Co szczególnie istotne, stopień zaburzenia mikroflory koreluje z aktywnością choroby ocenianą standaryzowanymi skalami, takimi jak BASDAI (Bath Ankylosing Spondylitis Disease Activity Index) czy BASFI (Bath Ankylosing Spondylitis Functional Index).
Analizy metagenomiczne wykazały nie tylko ogólną utratę różnorodności mikrobioty, ale również wyraźne przesunięcia w liczebności konkretnych grup bakterii:
Zmiany te potwierdzają, że mikrobiota chorych z AS wykazuje tendencję do przekształcania się w kierunku składu mniej przyjaznego dla równowagi immunologicznej.
Współczesna diagnostyka zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa i monitorowanie skuteczności leczenia opiera się na połączeniu objawów klinicznych, badań obrazowych oraz testów laboratoryjnych. Pod kątem zmian mikrobioty istotne są:
W praktyce klinicznej łączenie tych wskaźników z oceną mikrobioty pozostaje domeną badań naukowych, jednak rozwój tych narzędzi otwiera realne perspektywy na wdrożenie diagnostyki personalizowanej.
Pojawienie się zaburzeń mikrobioty jako potencjalnego czynnika wpływającego na przebieg AS skłoniło badaczy do rozpoczęcia prób regulacji ekosystemu bakteryjnego w celu wsparcia leczenia i poprawy komfortu życia pacjentów. Kluczowe strategie obejmują zarówno dietę, jak i suplementację probiotykami lub prebiotykami.
Meta-analizy wskazują, że suplementacja probiotykami – szczególnie szczepami zawierającymi Bifidobacterium czy Lactobacillus – może:
Jednocześnie należy podkreślić, że skuteczność probiotykoterapii w AS jest zróżnicowana między pacjentami, a mechanizmy jej działania – wciąż są przedmiotem intensywnych badań klinicznych. Probiotyki mogą być jednak wartościowym wsparciem, szczególnie dla osób pragnących aktywnie dbać o swoje zdrowie poza farmakoterapią.
Prebiotyki (błonnik pokarmowy, inulina, oligosacharydy) oraz odpowiednio zbilansowana dieta (bogata w warzywa, owoce, produkty fermentowane) mogą poprawiać różnorodność bakterii jelitowych i sprzyjać rozwojowi pożądanych szczepów, takich jak Bifidobacterium. Uzupełnienie codziennego jadłospisu o produkty fermentowane (np. kefiry, jogurty naturalne, kiszonki), a ograniczenie nadmiaru tłuszczów zwierzęcych i cukrów prostych, wspiera działanie prebiotyków i działa synergistycznie z konwencjonalnym leczeniem AS.
W badaniach na modelach zwierzęcych wykazano, że odpowiednia dieta może także wpływać na złagodzenie objawów zapalnych i poprawę funkcjonowania bariery jelitowej, co teoretycznie redukuje ryzyko nasilenia objawów reumatycznych.
Aktualne wytyczne oraz wyniki badań jednoznacznie wskazują, że interwencje mikrobiotyczne (probiotyki, prebiotyki, dieta) powinny być traktowane jako uzupełnienie leczenia podstawowego (leki niesteroidowe, leki biologiczne, fizjoterapia). Obecnie nie mamy jednoznacznych dowodów, by same zmiany diety lub suplementacja probiotykami mogły zastąpić skuteczne farmakologiczne leczenie reumatologiczne.
W praktyce klinicznej współpraca lekarza, fizjoterapeuty i dietetyka pozwala na holistyczne wsparcie pacjenta z AS i omówienie potencjalnych korzyści, ograniczeń oraz bezpieczeństwa takich interwencji.
Dostępne badania i metaanalizy wykazały, że stosowanie probiotyków oraz prebiotyków w AS charakteryzuje się bardzo korzystnym profilem bezpieczeństwa. Efekty uboczne są rzadkie i zwykle łagodne (głównie przejściowe zaburzenia trawienne, takie jak wzdęcia). Przeciwwskazania stanowią:
W tych przypadkach decyzję o wdrożeniu suplementacji zawsze powinno poprzedzać indywidualne omówienie z lekarzem prowadzącym.
Najważniejsze ograniczenia aktualnej wiedzy naukowej obejmują:
W praktyce oznacza to konieczność dalszych, dobrze zaplanowanych, dużych badań klinicznych typu randomizowanego, które pozwolą na opracowanie precyzyjnych wytycznych klinicznych dotyczących interwencji mikrobiotycznych w AS.
Mikrobiota jelitowa to złożony ekosystem miliardów bakterii, które zasiedlają przewód pokarmowy człowieka. Pełnią kluczową rolę w trawieniu, wytwarzaniu niektórych witamin, utrzymaniu szczelności bariery jelitowej i regulacji odporności. U pacjentów z AS skład mikrobioty jest zaburzony – zaobserwowano mniejszą różnorodność i wyraźne przesunięcia liczebności niektórych korzystnych i niekorzystnych szczepów bakterii. To zaburzenie, znane jako dysbioza, przyczynia się prawdopodobnie do nasilenia procesów zapalnych i wpływa na objawy chorobowe.
Najczęściej opisywane zmiany obejmują znaczące obniżenie poziomu bakterii z grupy Bifidobacterium (uznawanych za korzystne probiotyki) oraz zwiększenie udziału bakterii z grupy Bacteroidetes. Całościowo prowadzi to do spadku ogólnej różnorodności mikroorganizmów w jelicie.
Badania wskazują, że suplementacja probiotykami lub prebiotykami może korzystnie wpływać na skład mikroflory, poprawiać właściwości przeciwzapalne środowiska jelitowego i potencjalnie łagodzić niektóre objawy AS. Należy jednak pamiętać, że skuteczność takich interwencji jest indywidualna, a leczenie mikrobiotyczne powinno stanowić jedynie uzupełnienie terapii reumatologicznej, a nie jej zamiennik.
Na ten moment nie istnieją oficjalne, jednoznaczne wytyczne dotyczące wyboru szczepów probiotycznych, ich dawki ani optymalnego okresu stosowania u osób z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa. Zaleca się wybór produktów o udokumentowanej jakości i konsultację z lekarzem lub dietetykiem przed rozpoczęciem suplementacji.
Coraz więcej badań sugeruje, że dieta bogata w błonnik, warzywa, owoce i produkty fermentowane sprzyja rozwojowi korzystnej mikroflory jelitowej oraz pomaga regulować odpowiedź zapalną w organizmie. Zmiana diety może więc stanowić ważny element wspierający leczenie AS, zwłaszcza w długofalowej perspektywie.
Najważniejsze ograniczenia to niewielka liczba uczestników poszczególnych badań, zróżnicowane kryteria włączania, niewystandaryzowane schematy suplementacji oraz krótki okres obserwacji. Badacze podkreślają też brak jednoznacznego dowodu, że sama modulacja mikrobioty może zastąpić leczenie farmakologiczne.
Generalnie uznaje się je za bardzo bezpieczne, jednak są sytuacje, w których należy zachować ostrożność (np. ostre infekcje jelitowe, znaczna immunosupresja, ciężkie zaburzenia przewodu pokarmowego). Zawsze warto omówić plan suplementacji z lekarzem prowadzącym, zwłaszcza w przypadku współistnienia innych chorób lub przyjmowania leków biologicznych.
Najlepiej obserwować objawy oraz wyniki standardowych wskaźników aktywności choroby (BASDAI, BASFI, CRP, VAS), a ewentualnie – w warunkach badawczych – korzystać z zaawansowanych testów molekularnych określających skład mikroflory jelitowej.
Uwaga: Treści zamieszczone w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie mogą zastąpić profesjonalnej porady medycznej, diagnozy ani leczenia. Zawsze konsultuj się ze swoim lekarzem lub innym wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia w przypadku jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia.
Jeśli zmagasz się z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa lub innymi dolegliwościami, nie zwlekaj. Skontaktuj się z nami, aby umówić wizytę u jednego z naszych doświadczonych specjalistów. Jesteśmy tutaj, aby Ci pomóc odzyskać zdrowie i sprawność.
Prywatna Praktyka Fizjoterapii Klinicznej
ul. Albańska 8
60-123 Poznań
Kontakt bezpośredni (proszę o sms)
+48 796 886 246
Email bezpośredni:
pkostrzebski.fizjoterapia@gmail.com
